„Święte drzewo Słowian”

Wykorzystuje się z niej praktycznie wszystko. I to nie tylko w kuchni, czy lecznictwie. Znajduje ona zastosowanie również w rzeźbiarstwie, plecionkarstwie, a ponadto jest rośliną miododajną.  I… o czym wiedzą nieliczni – również jadalną … oraz narkotyczną.

Jako, że wierzenia pierwotne często przenikały do chrześcijaństwa, to pod lipami – drzewami które jak wierzono, miały chronić przed złymi duchami i piorunami – często budowano kapliczki. Tak, dziś opowiem o lipie (Tilia cordata) :-)

Zaczniemy od ziołolecznictwa:

Kwiatostan lipy (Flos Tiliae) ma działanie przeciwskurczowe, napotne, wykrztuśne, przeczyszczające i uspokajające. Jest stosowany do leczenia m. in. niestrawności, nadciśnienia, stwardnienia tętnic, "histerii", wymiotów na tle nerwowym oraz kołatania serca.

Co ciekawe zbyt późno zebrane, przekwitnięte kwiatostany lipy pite jako herbata mogą powodować odurzenie. Było to dawniej czasem wykorzystywane przez ludzi. …uważano, że to taki łagodny, „grzeczny” narkotyk….

Liść lipy (Folium  Tiliae)  jest bogaty w flawonoidy. Bywa on  stosowany jako zamiennik kwiatów (np. na przeziębienie) oraz jako delikatny środek uspokajający.

Owoc lipy (Fructus Tiliae) wykorzystywano dawniej m.in. przy dolegliwościach żołądkowych oraz na stany zapalne układu oddechowego i skóry. Używano go też do wyrobu namiastki czekolady, ale o tym będzie poniżej.

Kora lipy (Cortex Tiliae) stosowana przede wszystkim zewnętrznie do pielęgnacji skóry oraz wewnętrznie jako środek rozkurczowy i uspokajający. Surowiec ten nazywany jest „korą” ale częścią naprawdę wykorzystywaną było łyko (czyli ta warstwa między korą zewnętrzną i drewnem).

Drewno lipowe  (Lignum Tiliae) służy m.in. do wytwarzania węgla (Carbo activatus) aktywnego stosowanego przy zatruciach lub na oparzenia. Węgiel do dziś produkuje się przede wszystkim z drewna lip.

CIEKAWOSTKA

Wszyscy zapewne znają i cenią miód lipowy, ale drzewo to ma też inne cenne atuty. Na przykład na Kurpiach robiono zupy z pączków liściowych drzew, m. in. lip. Ich młode liście są także jadalne (na surowo lub gotowane). Są nieco śluzowate, ale pyszne np. przyrządzone jak sałata ze śmietaną i jajkiem na twardo. Co ciekawe drzewa lipy drobnolistnej zazwyczaj tworzą u nasady pędy odroślowe, z których można zbierać delikatne, młode liście nie tylko wiosną, ale i latem. Nasiona lip dostarczyć mogą wartościowego oleju jadalnego. Jednak najwyższym walorem lipy drobnolistnej jest możliwość zrobienia z tych nasion niezwykle smakowitej namiastki czekolady, bez użycia cukru czy kakao. Nasz drugi rodzimy gatunek – lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos) ma podobne zastosowanie co lipa drobnolistna ale nie nadaje się do wyrobu „czekolady”, gdyż jej owoce mają bardzo grube ścianki. Ks. Kluk, XVIII-wieczny botanik z Podlasia,  podaje też, że olej z owoców lipy jest podobny jakościowo do oliwy z oliwek i że z orzeszków lipy można robić też namiastkę kawy.

Ponidziańska „czekolada” z lipy i jałowca

W XVIII w. francuski chemik François-Joseph Missa odkrył, że z suszonych, niedojrzałych owoców lipy z dodatkiem jej kwiatów można sporządzić produkt o smaku czekolady. Była ona nawet produkowana na skalę przemysłową w Prusach, ale zaniechano produkcji, bo czekolada dość szybko się psuła. My robimy czekoladę z dojrzałych orzeszków lipy i – co ciekawe – z szyszkojagód jałowca, jako źródła cukru (czyli bez dodatku kakao i sklepowego cukru). Czy wyobrażacie sobie jak by to było wyjść na zimowy spacer do lasu i zrobić sobie z tego co znajdzie się w lesie pyszną czekoladę? Jak tego dokonać? Oto przepis J

            Składniki: dojrzałe owoce lipy, szyszkojagody jałowca, odrobina wody i masła.

            Sposób przygotowania: Szyszkojagody zmiażdż lekko zawinięte w ścierkę, następnie zalej ciepłą wodą (około 40 stopni C) w proporcji 1 kg szyszkojagód na 3 litry wody. Mieszaj wszystko około 15 minut, odcedź. Jałowiec wyrzuć, a odcedzoną wodą zalej jeszcze 2 razy po kilogramie jałowca, także mieszając 15 minut za każdym razem. Potem wodę tą odparuj w łaźni wodnej do konsystencji gęstego syropu. Owoce lipy zmiel w młynku do kawy lub rozetrzyj na grubą mąkę na żarnach nieckowatych (jest to prosty przyrząd - wgłębienie w kamieniu lub pniaku i tłuczek z mniejszego kamienia). Do bardzo gęstego syropu z jałowca dodaj zmieloną lipę i zagotuj. Gorącą masę rozlej na płaski półmisek wysmarowany masłem i pozostaw do ostygnięcia i stężenia. Gotowy nugat pokrój w kostkę i podawaj.

dr Wojciech M. Szymański

Ważniejsza literatura:

            Chętnik A. 1936. Pożywienie Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe. PAU, Kraków.

Couplan F. 1989. Le regal végétal. Plantes sauvages comestibles. Encyclopédie des plantes comestibles de l’Europe. Volume 1, Equilibres d’aujourd’hui, Flers.

Facciola S. 1990. Cornucopia - A Source Book of Edible Plants. Kampong Publications.

Hedrick U. P. 1919. Sturtevant’s edible plants of the Word. Dover Publications, New York.

Kluk K. 1805–1811. Dykconarz roślinny, w którym podług układu Linneusza są opisane rośliny nie tylko krajowe dzikie, pożyteczne, albo szkodliwe […]. T. 1–3. Drukarnia Xięży Piarów, Warszawa [wznowienie z 1786 roku].

Kunkel G.  1984. Plants for human consumption. Koeltz Scientic Books, Koenigstein.

Maurizio A. 1926. Pożywienie roślinne i rolnictwo w rozwoju dziejowym. Kasa Mianowskiego, Warszawa.

Ożarowski A, Jaroniewski W. 1989. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Panacea.

Szymański W.M. 2013. Efektywność pozyskiwania dzikich roślin jadalnych przez ludność mezolitu na przykładzie dwóch stanowisk – Witów (pow. Łęczyca) i Całowanie (pow. Otwock). Próba waloryzacji. Niepublikowana praca doktorska, Instytut Botaniki, Wydział Biologii i Nauk o Ziemi, Uniwersytet Jagielloński, Kraków.

Szymański W. M., Ziółkowska I., Hałatkiewicz T.  2019. Rośliny lecznicze i użytkowe Nadnidziańskich Parków Krajobrazowych, czyli przyjemność w zbieraniu i odkrywaniu ziół. Kazimierska Agencja Drukarska.

Szymański W.M., Ziółkowska I. 2020. Dzikie gatunki pokrewne roślinom uprawnym mające znaczenie jako rośliny uprawne [w:] Dostatny D., Dajdok Z. (red.) 2020. Dzikie gatunki pokrewne roślinom uprawnym występujące w Polsce. Crop wild relatives occurring in Poland. Wyd. Kontekst, Poznań.

Szymański W.M., Ziółkowska I. 2023. W 80 „chwastów” dookoła Polski, czyli podróż w poszukiwaniu zapomnianych smaków, leków i kosmetyków. Bookplan.

"Co powiesz na" ?