„Czerwone korale, korale czerwone niczym wino”

Mimo, że jej owoce już dawno opadły, jest to roślina od zawsze kojarzona z zimą – być może dlatego, że w tym zimnym okresie smakuje najlepiej.

Jarzębina (Sorbus aucuparia) to w wierzeniach ludowych roślina magiczna, uważana za sacrum i miłosny amulet. W wielu rejonach wierzono, że wycięcie jarzębiny grozi nieszczęściem (podobnie jak w przypadku bzu czarnego). ..i podobnie jak w przypadku bzu, przypisywano także jarzębinie, że powiesił się na niej Judasz. Jej owoce są aromatyczne, ale też gorzkie. Zawierają szkodliwy kwas parasorbowy (który po wysuszeniu, przegotowaniu lub przemrożeniu owoców ten związek zanika) oraz alkohol cukrowy zwany sorbitolem i garbniki, ale też mnóstwo witaminy C (więcej niż cytryna!) i beta-kartotenu. Owoce te są znanym dodatkiem do wódek (jarzębiaka) oraz dżemów, cukierków itp. Poza tym, bywają one dodawane do mieszanek herbacianych (np. „Jarzębinowy zagajnik”), którym dodają wybornego smaku.

Według medycyny ludowej owoc jarzębiny ( Fructus Sorbi aucupariae) pomaga przy przeziębieniach, działa przeciwzapalnie, moczopędnie i wspomaga układ sercowo-naczyniowy. Ma też działanie przeciwszkorbutowe i ściągające. Zwykle stosuje się ją jako dżem lub napar w leczeniu biegunki i hemoroidów. Napar można również stosować jako płukankę przy bólu gardła oraz w leczeniu hemoroidów i nadmiernej wydzieliny z pochwy.

Zielarskie źródła podają również, że kwiaty jarzębiny (Flos Sorbi aucupariae) działa pobudzająco, łagodnie moczopędnie, przeczyszczająco i stymulująco na miesiączkę. Napar stosuje się przy bolesnych miesiączkach, zaparciach i chorobach nerek.

Natomiast Kora (Cortex Sorbi aucupariae) ma mieć działanie ściągające. Bywa stosowana w leczeniu biegunki oraz zewnętrznie w przypadku upławów.

CIEKAWOSTKA

W naszym kraju rośnie kilka gatunków jarzębin (inaczej jarzębów), z pośród których na pewno znacie, co najmniej, jarzębinę pospolitą, ale również sadzony przy drogach jarzębinę szwedzką (Sorbus intermedia). Gatunek ten rośnie u nas dziko na Pomorzu i jest niezwykle ciekawy ze względu na to, że jego owoce nie mają goryczki. Smakują naprawdę dobrze nawet na surowo. Warto też dodać, że na naturalnych siedliskach, jarząb szwedzki jest prawnie chroniony. A wracając do naszej pospolitej jarzębiny, ma ona również pewne mniej znane zastosowania. Na przykład, dawniej na Kamczatce suszono jej owoce i robiono z nich mąkę. Poza tym, jarzębina to surowiec nie tylko do wyrobu jarzębiaka, ale i na doskonałe nalewki i wina. Trzeba jedynie wiedzieć jak je przygotować… Wspaniały jest też dżem z gruszek lub jabłek z dodatkiem jej owoców. To także surowiec na pyszną namiastkę kawy, czy konfiturę uznawaną za jeden z najlepszych dodatków do pieczonych mięs. Nowością, obecnie popularną, jest ketchup z jej owoców, a do wyrobów tradycyjnych należą np. przepyszne syropy, czy też „jarzębina w czekoladzie” – na która przepis podaję poniżej. Generalnie owoc ten jest niezwykle ceniony w kuchni, ale raczej jako przyprawa. Wiele osób go nie zna i raczej lekceważy, ale Ci którzy raz spróbowali zrobić z niego potrawy, są wielbicielami tej rośliny na zawsze.

 „Jarzębina w czekoladzie”

Owoce (1 kg) zebrać jesienią, obrać z szypułek i zblanszować we wrzącej wodzie. Odcedzić i wrzucić do garnka oraz dodać cukier (1 kg) i zimną wodę (0,5l). Wszystko razem podgrzewać długo, aż owoce staną się półprzeźroczyste. Gdy to nastąpi, odcedzić je (syrop można wykorzystać do picia po rozcieńczeniu wodą) i wrzucić do około 0,5 kg rozpuszczonej czekolady (najlepiej gorzkiej, choć może być też mleczna). Pomieszać , żeby owoce pokryły się słodką warstwą i rozłożyć je na stolnicy, starając się oddzielić poszczególne kuleczki od siebie. Gdy obeschną schować je do słoja lub puszki. Ta potrwa  smakuje naprawę smakowicie J

dr Wojciech M. Szymański

Ważniejsza literatura:

Biegański J. 1924. Nasze zioła lekarskie i ich stosowanie w leczeniu w opracowaniu popularnem dla wszystkich. Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie

Bohuszewicz Z. 1955. Rośliny jadalne dziko rosnące. Nasza Księgarnia, Warszawa.

Ożarowski A, Jaroniewski W. 1989. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Panacea.

Couplan F. 1989. Le regal végétal. Plantes sauvages comestibles. Encyclopédie des plantes comestibles de l’Europe. Volume 1, Equilibres d’aujourd’hui, Flers.

Mowszowicz J. 1970. Botaniczne zestawienie naczyniowych roślin jadalnych, dziko rosnących w kraju. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. Seria II.

Szymański W.M. 2013. Efektywność pozyskiwania dzikich roślin jadalnych przez lud ność mezolitu na przykładzie dwóch stanowisk – Witów (pow. Łęczyca) i Całowanie (pow. Otwock). Próba waloryzacji. Niepublikowana praca doktorska, Instytut Bota niki, Wydział Biologii i Nauk o Ziemi, Uniwersytet Jagielloński, Kraków.

Szymański W.M., Ziółkowska I. 2020. Dzikie gatunki pokrewne roślinom uprawnym mające znaczenie jako rośliny uprawne [w:] Dostatny D., Dajdok Z. (red.) 2020. Dzikie gatunki pokrewne roślinom uprawnym występujące w Polsce. Crop wild relatives occurring in Poland. Wyd. Kontekst, Poznań.

Świejkowski L. 1950. Właściwości trujące polskich roślin leczniczych. Wydawnictwo Polskiego Związku Zielarskiego. Kraków.

"Co powiesz na" ?